O PSYCHOLOGII INDYGENICZNEJ

O PSYCHOLOGII INDYGENICZNEJ

Psychologia indygeniczna (lokalna) jest nurtem psychologicznym zmierzającym ku zrozumieniu człowieka w jego rodzimym kontekście kulturowym. Przyjęte zostaje założenie, iż uniwersalistyczna (globalna) psychologia nie oddaje w pełni specyfiki funkcjonowania poszczególnych społeczności, w związku z czym konieczne jest uwzględnienie w badaniach również aspektu kulturowego zróżnicowania populacji ludzkich. To właśnie unikalność zjawisk/treści psychicznych stanowi tutaj główny przedmiot zainteresowań badacza.

Nie przyjmuje się w psychologii indygenicznej, że uprawianie psychologii w duchu uniwersalizmu (psychologia głównego nurtu) jest błędne. Podejście to jest równie istotne, zwłaszcza w przypadku badania zjawisk psychicznych związanych (zdeterminowanych) ze sferą biologiczną, a więc jednakowych dla wszystkich przedstawicieli homo sapiens. Jednakże badanie wyższych procesów psychicznych silnie zanurzonych w kontekście kulturowym wymaga zrelatywizowania podejść psychologicznych i dostosowania ich do lokalnego kontekstu danej grupy społecznej (grupy etnicznej, narodu, plemienia, etc.). Chociaż psychologia uniwersalistyczna jest równie istotna, co psychologia indygeniczna, ta druga wymaga większej uwagi ze względu na jej niedoreprezentowanie w akademickim dyskursie psychologicznym. Nie stoi ona również w opozycji do psychologii głównego nurtu, lecz stanowi jej komplementarne dopełnienie.

Badania w nurcie psychologii indygenicznej, chociaż są zjawiskiem stosunkowo nowym, nie odbywają się w próżni, czerpiąc z dokonań i założeń filozoficznych innych nurtów psychologicznych. Przekonanie o potrzebie tworzenia lokalnych systemów wiedzy łączy psychologię indygeniczną z psychologią krytyczną (postkolonialną), która wskazuje na niepożądany proces „kolonizowania” psychologii światowej przez psychologię zachodnią (głównie amerykańską). Przejawia się to w generalizowaniu na całą ludzkość ustaleń uzyskanych w badaniach przeprowadzanych na populacji zachodniej i refleksji teoretycznej snutej przez zachodnich badaczy. Ustalenia te są natomiast przejmowane przez psychologów z poszczególnych krajów (kultur) bez dostatecznego odniesienia ich do lokalnego kontekstu. Psychologia uniwersalistyczna jest więc nieadekwatna wobec wielu populacji ludzkich, będąc de facto psychologią indygeniczną kultury zachodniej.

Aby zwiększyć trafność opisów psychologicznych, w podejściu indygenicznym przyjmuje się, iż psychologiczne teorie i metody badawcze powinny być wyprowadzone z lokalnej kultury. Co prawda istnieje w psychologii głównego nurtu tendencja do badania poszczególnych grup kulturowych (np. społeczności pierwotnych), jednakże nie jest to wystarczające. Badania te przeprowadzane na ogół przez naukowców pochodzących z zachodnich uniwersytetów osadzone są w rzeczywistości w nurcie psychologii międzykulturowej. Nawet jeśli badanie nie zakłada explicite aspektu porównawczego, badacz mimo wszystko przenosi na proces badawczy swój rodzimy kontekst kulturowy, pewne presupozycje teoretyczno-filozoficzne, które w nieuświadomiony przez niego sposób sprawiają, iż spogląda on na inną kulturę z własnej (zachodniej) perspektywy. Aby tego uniknąć, psycholog indygeniczny powinien być przedstawicielem kultury, którą bada, aby móc w pełni ją zrozumieć. Innymi słowy, badania w obszarze psychologii kulturowej mogą albo być badaniami indygenicznymi, albo międzykulturowymi – nic po środku.

Istnieją w psychologii indygenicznej próby połączenia jej z psychologią głównego nurtu. Odbywa się to poprzez kultywowanie globalnej tradycji epistemologicznej/metodologicznej (testy psychometryczne, eksperymenty, itp.) przy równoczesnym skierowaniu uwagi badacza na lokalne treści kulturowe. Podejście to można nazwać „ontologiczną psychologią indygeniczną”, gdyż lokalny jest jedynie przedmiot badania. Pozostaje jednak pytanie, czy psychologia ta jest w pełni indygeniczna, czy też stanowi jedynie próbę stworzenia „łagodniejszej” wersji psychologii międzykulturowej. W naszej książce proponujemy perspektywę badawczą, która łączy w sobie lokalność zarówno przedmiotu, jak i metody („epistemologiczna psychologia indygeniczna”). Co więcej, przedmiot i metoda są tutaj tożsame, gdyż kategorie znaczeniowe pochodzące z badanej kultury (przedmiot) służą do opisywania jej związków z psychologicznym funkcjonowaniem człowieka (metoda).

Tworzenie indygenicznych opisów psychologicznych polega na czerpaniu ich z treści lokalnej kultury. To przedstawiciele danej społeczności wiedzą bowiem najlepiej, w jaki sposób postrzegają zjawiska psychiczne, zaś sposób ten jest dostosowany do lokalnej specyfiki funkcjonowania psychicznego. Zadaniem badacza jest więc tutaj wydobycie lokalnych przekonań na temat ludzkiej psychiki (psychologii ludowej / etnopsychologii) i przekształcenie ich w taki sposób, aby stanowiły spójny system wiedzy naukowej. W przypadku natomiast, gdy przekonania te nie są wyrażone wprost lub brak jest na ten temat tekstów kulturowych / źródeł historycznych, badacz musi dokonać rekonstrukcji lokalnej wiedzy psychologicznej na podstawie praktyk religijnych, obyczajów czy mitów. Dostosowana do lokalnego kontekstu kulturowego psychologia indygeniczna zapewnia w ten sposób adekwatność opisu zjawisk psychicznych człowieka, zaś dzięki antyredukcjonistycznemu podejściu stanowi próbę zrozumienia rzeczywistego życia psychicznego człowieka (psychologia realna), nie zaś wyabstrahowanych za murami uniwersytetów konstruktów teoretycznych.

W naszej książce proponujemy przyjrzenie się indygenicznej psychologii Słowian. Już samo ustalenie, kogo dotyczyć miałaby ta psychologia, budzi jednak trudności, gdyż „Słowianie” mogą być potencjalnie definiowani poprzez genotyp, terytorialność, język, religię, mity, rytuały, postrzeganie siebie czy mentalność. Kolejny problem stanowi niedostatek źródeł historycznych w odniesieniu do dawnej (głównie średniowiecznej) kultury słowiańskiej. Niemniej jednak podjęliśmy próbę wyodrębnienia „rdzenia” słowiańskiej psychologii, która mogłaby pozwolić na zrozumienie, dlaczego Słowianie są (byli) tacy, jacy są (minimalizm kulturowy, wojowniczość / kłótliwość, gościnność, itd.). Aby tego dokonać, wykorzystaliśmy etnograficzne opisy słowiańskiego sposobu rozumienia zjawisk psychicznych (słowiańska dusza) oraz stworzyliśmy szereg narzędzi teoretycznych pozwalających na rekonstrukcję tego, co nie zostało wyrażone w tekstach. W naszej książce znajdzie więc Czytelnik opisy słowiańskiej psychologii rozwojowej (na podstawie cyklu rytuałów inicjacyjnych), cech osobowości (system konstrukcji imion słowiańskich) czy psychopatologii (obszerna słowiańska demonologia). W celu zapoznania się ze szczegółami indygenicznej psychologii Słowian – zapraszamy do lektury.

PANKALLA-KOSNIK PL

O NAS

Dr hab. Andrzej Pankalla – adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. Specjalizuje się w historii myśli psychologicznej i psychologii kulturowej/religii. Autor m.in. Psychologii mitu (2000), Mitocentrycznej psychologii kulturowej Ernesta Boescha (2012) i Kultury psychologów (2014), współautor Psychologii kultury (2005/2008), Psychescapes (2007) i Mitoterapii (2010). Kierownik wypraw badawczych (m.in. Ekwador, Gwatemala, Buriacja, kraje Afryki).

andrzejpankalla.pl

inkantacje@gmail.com


Mgr Konrad Kośnik – doktorant w Instytucie Psychologii UAM. Autor prac (m.in. „Przegląd Religioznawczy”, „Czas Kultury”) z zakresu psychologii religii/kulturowej. Zainteresowania badawcze: historia i filozofia psychologii, kultura i religia Słowian oraz polska tożsamość narodowa.

konradkosnik.pl

konrad.kosnik@amu.edu.pl